Thử tưởng tượng bạn vừa mới tỉnh giấc ngay nơi bạn đang đọc bài này, không có một chút ký ức nào về quá khứ. Bạn bị mất trí nhớ. Cơ thể và trí não của bạn hoạt động bình thường, nhưng bạn chẳng có ý niệm gì về việc làm thế nào mà bạn đến được nơi này. Bạn không có câu chuyện đời mình, mà không có nó, coi như bạn đang lạc lối. Tệ hại hơn nữa là bạn cũng không biết mình phải làm gì tiếp nữa. Nếu có ai đó thấy bạn như thế này, họ chắc sẽ nghĩ bạn bị mất trí.
Để hiểu được thế giới này và hiểu sự tồn tại của chính mình, mỗi người cần định vị bản thân trong một câu chuyện đời bắt đầu với sự ra đời của chính mình (sau đó một chút cũng được) và câu chuyện này diễn ra liên tục cho đến giây phút hiện tại. Mặc dù ta có thể đi ngủ và tạm không đọc tiếp câu chuyện này mỗi đêm, thì sáng hôm sau thức dậy ta lại có thể tiếp tục câu chuyện này.
Bổ sung cho câu chuyện của mỗi người là một câu chuyện khác bao trùm hơn, sâu xa hơn sự ra đời của mỗi chúng ta; đó là lịch sử gia đình, dòng họ, tổ tiên, và xa hơn nữa là lịch sử văn minh phương Tây (ghi chú khẩn cấp chỗ này, người phương Đông có khi không cần lịch sử????) Ở trường ta được dạy rằng lịch sử được ghi lại từ 5000 năm trước, và hầu như mọi người không ai cảm nhận được mối dây liên hệ nào giữa mình và những sự kiện có trước đó.
Người xưa cũng cần có những câu chuyện để hình dung được cái thế giới đáng sợ này. Những chuyện như vậy được truyền miệng và thường được gọi là các huyền thoại. Hầu như nền văn hóa và xã hội nào trong suốt 60 ngàn năm qua cũng có cái nền huyền thoại rất mạnh nào đó, cộng với huyền thoại khởi tạo để giải thích thế giới này hình thành ra sao và làm sao con người được tạo ra như thế này. Những huyền thoại vào thời xưa được xem như là sự thật cao trọng nhất, phát xuất từ những người khôn ngoan hoặc những nhà tiên tri. Thế nhưng, giờ đây hai chữ huyền thoại được xem như có nghĩa là giả, là sai, là trái với sự thật. Chuyện gì đã xảy ra?
Câu trả lời ngắn gọn chính là khoa học. Đây là phương cách mới và đầy sức mạnh để bộc lộ sự thật, đã phát triển mạnh từ đầu thế kỷ 17, khi những người có tinh thần đổi mới, mà giáo hội thiên chúa giáo gọi là dị giáo, như Nicolaus Copernicus và Galileo Galilei đập vỡ tan tành cái huyền thoại về trái đất là trung tâm của vũ trụ. Sự khôn ngoan đã thay thế cho các huyền thoại, và những câu chuyện về thủa hồng hoang sáng thế được xếp lên kệ dành cho những chuyện cổ tích mộng mơ. Thay vào đó là câu chuyện về một vũ trụ với tính cơ học vật lý mà chủ yếu do Issac Newton khám phá. Thế giới giờ trông giống như một cái đồng hồ khổng lồ, có thể thu nhỏ thành vô số các bộ phận, mỗi cái tuân thủ theo các quy luật vật lý hoàn toàn có thể biết trước được. Hiểu biết những quy luật này, con người có sức mạnh to lớn để kiểm soát và khai thác tự nhiên. Cuộc cách mạng công nghiệp, với động cơ hơi nước làm đầu tàu năng lượng, đã trở thành minh chứng cho ý tưởng này.
Trong khi người cổ đại có được cảm nhận kết nối mạnh mẽ với tự nhiên và kính sợ sức mạnh của tự nhiên, thì khoa học hiện đại và câu chuyện mà nó đem lại về một thế giới có tính cơ học đã khiến con người tách rời và xa lạ với thiên nhiên. Con người không còn giữ câu chuyện kể về việc làm sao con người lại có mặt trên thế giới này, và con người có vị trí thế nào trong vũ trụ. Newton lúc đầu còn mượn đấng tạo hóa làm người vặn đồng hồ cho nhanh, nhưng sau đó, mọi thứ, kể cả con người, đã vận hành theo cơ chế nhân - quả, như những trái banh đập vào nhau trên bàn bida. Chủ nghĩa lãng mạn trong thế kỷ 19 đã cố gắng mà không thành công trong việc chống lại chủ nghĩa quyết định (determinism) và chủ nghĩa duy vật (materialism) của khoa học Newton, còn những người theo thuyết hiện sinh (existentialist) sau đó thì nêu bật lên sự đáng thất vọng và vô lý của con người trong một thế giới vô nghĩa lý.
Cuối cùng, đến cuối những năm 1960, loài người không còn có thể làm ngơ sự thật rằng nhân loại đang đi trên con đường dẫn đến sự diệt vong. Câu chuyện bao trùm trước đó là con người ngự trị trên trái đất, nó là của chúng ta và để chúng ta khai thác, và chúng ta làm thế mà không sợ quả báo. Nhưng rồi càng ngày càng rõ ra là câu chuyện này không phải là sự thật, cũng y như những chuyện huyền thoại cổ xưa, và nó đang giết dần giết mòn chúng ta. Con người thấy mình trong quá trình trở thành sinh vật đầu tiên trên trái đất bị diệt chủng do chính lỗi của mình.
Một câu chuyện mới bắt đầu vào cuối thế kỷ 20, lần này chính khoa học cung cấp bằng chứng cho câu chuyện. Lần đầu tiên trong lịch sử, con người kết nối các mảnh của câu chuyện sáng thế cuối cùng, từ sự ra đời của vũ trụ và các vì sao đầu tiên, cho đến sự hình thành trái đất, sự tiến hóa của sự sống, và sự di cư phân tán của con người hiện đại ra khỏi vùng đất châu Phi để chinh phục toàn hành tinh. Một số sách đã kể lại câu chuyện vĩ đại này từ nhiều góc độ khác nhau, như sách Câu truyện về vũ trụ, một cuốn sách đầy tính thơ và tâm linh của Thomas Berry và Brian Swimme (NXB HarperOne, 1994), sách "những tấm bản đồ thời gian" của nhà sử học David Christian (NXB University of California Press, 2005) và bản sách dựa trên khoa học của chính tôi là cuốn "Hành trình đến văn minh" (NXB Collins Foundation Press, 2013).
Quan điểm truyền thống về lịch sử nói rằng con người thời tiền sử đã đạt được mức độ văn minh khoảng 5000 năm trước tại vùng Trung Đông, tiếp theo đó là Ai Cập, Hy Lạp, La Mã, thời đại bóng tối, thời phục hưng, v.v. Trong quá trình này là vô số các cuộc chiến tranh, bạo lực, tàn bạo, với những nhà cầm quyền hùng mạnh và những con người bị áp bức, dẫn đến câu kết luận là lịch sử luôn lặp lại bản thân nó, và vì vậy, số phận của nhân loại là lặp đi lặp lại cái mô thức này mãi mãi. Diễn viên và bối cảnh có thể thay đổi, nhưng kịch bản luôn là thế. Tương lai như vậy thật không đáng là tương lai.
Nhưng nếu nghĩ rộng ra, ta sẽ thấy khác, vì 5000 năm qua chỉ là một thoáng chốc trong một vở kịch vĩ đại bắt đầu đã 14 tỷ năm rồi. Từ góc độ này, ta chẳng thể nào lại cho rằng con người sẽ bị kẹt lại trong lối mòn hiện nay, hoặc đã đạt đến cái đích cuối cùng nào đó. Các hóa thạch khám phá được cho thấy con người trong hình thái hiện đại như ngày nay có mặt trên trái đất ít nhất là khoảng 200.000 năm, và suốt từ đó đến giờ luôn có sự tiến hóa, biến đổi. Ta sẽ thấy rằng 5000 năm qua chỉ là giai đoạn gần nhất mà con người đã sẵn sàng phát triển nhanh chóng. Có lẽ là chiến tranh, thống trị, và khai thác rồi sẽ không còn có ích cho con người nữa. Có lẽ cả một thời đại mới đang ở trước mắt chúng ta, và chúng ta thì đang trong một giai đoạn chuyển đổi đầy khó khăn. Câu chuyện về nguồn cội này mà khoa học đang đem đến cho chúng ta lại là một huyền thoại sáng thế mới. Đó là câu chuyện về tất cả loài người, tất cả các sinh vật sống, và về cả bản thân vũ trụ. Câu chuyện này đánh thức chúng ta về vô số những khả năm mới cho nhân loại, và khơi nguồn cảm hứng cho chúng ta để tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn.
bài viết rất hay
Trả lờiXóa